ONGEPLANDHEID MOET OOK GEPLAND WORDEN IN DE STAD

Een pleidooi voor meer avontuur in de stad.

Afbeelding 1: Visualisatie van natuur en avontuur in de stad (Stedenintransitie, 2016)

MEER AVONTUUR VOOR STADSBEWONERS?

Als kind was er niets leuker dan in het park of bos tussen de struiken dwalen, te zoeken naar ‘geheime gangen’ en plekjes vinden om je te verstoppen of een hut te bouwen. Dwalen, ontdekken en je fantasie gebruiken zorgen voor een gevoel van avontuur. Dit gevoel van avontuur is vaak ver te zoeken in de hedendaagse geordende steden waar je je als volwassene in voort beweegt; alles heeft een bestemming en/of is al volgebouwd. Ik zeg niet dat we weer allemaal hutjes moeten gaan bouwen in bossen en parken, maar wat meer avontuur en ruimte voor eigen fantasie is wenselijk tussen al het geweld van plannen, bestemmingen, wetten en regels. Steden moeten meer mogelijkheden bieden voor avontuur, verbeelding en eigen invulling. Hoe contradictioneel het ook klinkt, in een land waarin alles tot in de puntjes gepland is, ik geloof dat ongeplande stukken grondbelangrijke waarden toevoegen aan de leefomgeving. Hieronder wordt uiteengezet waarom er meer ongeplandheid in de stad moet komen en hoe stadsplanners hier invloed op kunnen hebben.

CONCRETE JUNGLE, OF TOCH NIET?

Een dichtbebouwde stad met weinig ruimte voor groen wordt ook wel een concrete jungle genoemd (Cambridge Dictionairy, 2019). Enerzijds wordt dit als spannend en levendig gezien, doordat er veel mensen en voorzieningen zijn op een laag aantal vierkante meters. Door deze drukte kan het als een ongeorganiseerde jungle worden ervaren, er is altijd leven, net zoals in een jungle waar veel dieren ’s nachts actief worden. Anderzijds, zijn er geen plekken op de wereld meer georganiseerd, gepland en geregisseerd dan steden. In (westerse) steden zijn er talloze regels, gelden veel wetten en is de grond vaak tot in de puntjes bestemd voor aangewezen functies.

Op het gebied van stadsplanning is de Nederlandse stad in weinig opzichten te vergelijken met een jungle. In een jungle schuilt altijd gevaar, moet altijd op je hoede zijn en moet je inzetten om te overleven. Wanneer je echter door de Nederlandse stad loopt hoef je bijna nergens zelf over na te denken; je loopt over het geplande voetpad, stopt bij een rood licht, steekt over bij de zebrapaden en volgt de bordjes naar musea, treinstations, winkelstraten of andere high lights. Zolang iedereen zich (min of meer) aan de regels houdt, hoef je vrij weinig instincten en te gebruiken om je voort te bewegen door de stad. Door al deze regeltjes is er weinig ruimte voor creativiteit en eigen invulling van de ruimte. Zo zijn ook parken en groengebieden in en rondom Nederlandse steden volledig gepland en volgens een (landschaps)architectonische gedachte ingericht. Natuur krijgt weinig vrijheid doordat het regelmatig wordt bijgehouden door gemeenten. De stadsbewoner die het avontuur en de natuur wilt opzoeken, moet zich nu buiten de stadsgrenzen begeven. Recente onderzoeken en nieuwsberichten maken bovendien duidelijk dat stadsjongeren zich vervelen, met name in de nieuwbouwbuurten zoals Vinexwijken. Ook voor deze doelgroep moeten meer recreatieve mogelijkheden aangeboden worden (Wijmakennederland, 2015).

Desalniettemin, denk ik dat een stad ook avontuur kan bieden als stadsbewoners plekken op een andere manier gaan beleven. Wanneer gebieden minder monofunctioneel worden ingericht en er meer aandacht wordt besteed aan de ervaring en emoties die een plek kunnen faciliteren en opwekken, zal er meer ruimte voor avontuur, fantasie en eigen inbreng in de stad komen. Bovendien, zouden minder regels op het gebied van verkeer en bestemmingen, bewoners triggeren tot meer zelf nadenken en opletten tijdens het verkeer en het zal ervoor zorgen dat men creatiever met de ruimte om gaat omdat het minder gebonden is aan het bestemmingsplan. Zowel in het stadsverkeer als in groenvoorzieningen en openbare ruimten, moet meer ruimte voor het ongeplande komen. Ongeplande stukken stad zullen bijdragen aan een beter leefklimaat doordat gebruikers zelf hun creativiteit en fantasie gaan benutten. In de volgende alinea wordt geanalyseerd op wat voor manieren dit concept van meer creativiteit, fantasie en avontuur in de stad, in de praktijk kan worden gebracht.

IS ER PLEK VOOR AVONTUUR IN STADSPLANNING?

In eerste instantie lijkt een stad al vol en lijkt er geen plek te zijn voor lege zelf-in-te-vullen gebieden. Niets is minder waar; steden zijn altijd aan het transformeren en ontwikkelingen, tussen deze ontwikkelingen door kunnen er momenten van leegte zijn. Tijdens deze transitieperiode kan de plek tijdelijk gebruikt worden door bezoekers om er in te dwalen en de plek te ontdekken. Ook kan het voor eigen- of communitydoeleinden worden gebruikt, als een plek voor ontmoeting of voor urban farming. Dit soort plekken kunnen leegstaande winkelpanden zijn in stadscentra van de kleinere steden, maar ook oude fabriekspanden of tijdelijk leegstaande kavels. Bovendien zijn er plekken in de stad, zoals bedrijventerreinen, waar enkel op bepaalde momenten gebruik van wordt gemaakt. Buiten de werkuren zouden deze plekken een andere functie kunnen hebben. Zo zou op bedrijventerreinen meer ingezet kunnen worden op horeca- en sportvoorzieningen die buiten kantooruren van 9 tot 5 gebruikt kunnen worden. Dit vereist onder andere meer flexibiliteit in bestemmingsplannen, zodat bedrijven gemakkelijker delen van panden kunnen onderverhuren aan bijvoorbeeld een sportschool, avondschool of een restaurant. Een ander potentieel ligt in parkeergarages die ’s avonds voor andere doelgroepen kunnen worden open gesteld, zoals bootcampklassen of kunstprojecten (zoals hieronder beschreven). Een bekend voorbeeld in Amsterdam is het cafe-restaurant de Waterkant dat onder de parkeergarage aan de Marnixstraat is gevestigd (Afbeelding 2). Er zijn verschillende mogelijkheden om meer avontuur en multifunctionaliteit in de stad te krijgen, zolang de regels het toelaten.

Afbeelding 2: De Waterkant Amsterdam, gevestigd onder een parkeergarage (Waterkant, 2019).

Avontuur door middel van ongerepte natuur
Onlangs woonde ik de lezing bij over het onderzoek ‘Tweede Natuur’ van Hannah Schubert (Arcam, 2019). Haar ideeën omvatten ook bovenstaande gedachten die ik heb over de stad. Hannah wilt de natuur meer ruimte geven in de gebouwde omgeving. Ook zij zegt “Nederland mist plekken waar de ordening is losgelaten. Elke centimeter heeft een bestemming, die ook nog eens is vastgelegd in regels en besluiten. Er is geen ruimte voor het onbestemde voor de ruige natuur die ongebreideld zijn gang kan gaan” (Hannah Schubert in architectuur.nl, 2018). Zowel op grote schaal (grote parken creëren in verlaten gebieden die niet meer gebruikt worden) als op kleinere schaal (kleine plantjes die tussen stoeptegels komen opzetten niet verwijderen) ziet zij mogelijkheden om meer natuur te krijgen. De natuur neemt de gebouwen weer over, hierdoor ontstaan natuurlijke en avontuurlijke speellandschappen in de openbare ruimte (Afbeelding 3). Natuur de overhand laten nemen kan een oplossing zijn voor een groter avontuurlijk gevoel in stad. Stukken grond die niet of nauwelijks gebruikt worden, transformeert Hannah in avontuurlijke speellandschappen (Hannah Schubert, 2015).

Afbeelding 3: Tweede Natuur, Berlin Heilstaetten, Hannah Schubert (Hannah Schubert, 2015)

Stel je voor dat je door de stad loopt, je maakt een wandeling of je bent op weg van punt A naar punt B en je komt langs een gebouw dat is overwoekerd door natuur. Waarschijnlijk voel je je aangetrokken door het pand en ben je benieuwd hoe het er van binnen uit ziet. Dit gevoel van avontuur en van ontdekken is wat veel hedendaagse moderne steden missen. Stukken grond die tijdelijk leeg staan totdat zij kunnen worden ontwikkelt zijn vaak omheind met een hek (afbeelding 4). Wanneer dit hek weggelaten zou worden, of een deur in zou worden geplaatst,  dan zouden omwonenden, voorbijgangers en bezoekers gebruik kunnen maken van dit stuk grond door erin te dwalen, te spelen en te ontdekken. Zij zouden zelfs een tijdelijk moestuintje te beginnen wanneer de eigenaar hier toestemming mee zou geven. Meer openheid in de openbare ruimte en minder vaste bestemmingsregelgeving zullen steden interessanter maken omdat er meer te ontdekken valt voor de gebruikers. In een land zoals Nederland waar het weer een deel van het jaar aangenaam genoeg is om buiten te zijn, zijn overdekte openbare ruimten ook van toegevoegde waarde. Dit kan in leegstaande onbruikbare panden waarbij het dak wel wordt behouden, zij kunnen zo bijvoorbeeld als overdekte parken kunnen gaan dienen. Bovendien, in de centra van kleine tot middelgrote steden staan veel panden leeg, deze leegstaande panden zouden voor dit concept (tijdelijk) gebruikt kunnen worden.

Afbeelding 4 : Omheind leegstaand stuk grond in Brugge, België (Eigen fotografie, 2019).

Avontuur door middel van kunstprojecten

Ook kunstenaarsprojecten kunnen leiden tot meer gevoel voor spanning en avontuur in de stad. Tijdens afgelopen London Fashion Week 2019 kreeg kunstenares Anya Hindmarch de modewereld aan het kruipen door middel van The Weave Project; grote geweven tunnels voor volwassenen om door heen te klimmen gepositioneerd in Brewer Street Car Park (Anya Hindmarch, 2019) (afbeelding 5). Dit soort publieke kunstprojecten zorgen voor avontuurlijkheid in de stad. Mensen gaan hierdoor van de gebaande paden, doen een keer iets geks en laten zich meeslepen door hun eigen fantasie. Bovendien wordt in dit voorbeeld een parkeergarage gebruikt voor een andere functie. Kortom, The Weave Project laat zien dat ook volwassenen behoefte hebben aan avontuur en dat ook monofunctionele plekken zoals een parkeergarage geschikt kunnen zijn voor andere bestemmingen zoals kunstprojecten.

Afbeelding 5: The Weave Project, in een parkeergarage.

Meer avontuur door middel van meer verkeersvrijheid

Een interessant voorbeeld van minder regels en meer eigen inbreng in de alledaagse mobiliteit van de stadsbewoner is te vinden in Groningen. Op een aantal kruispunten in deze Noordelijke Nederlandse stad gaan alle stoplichten voor de fietsers tegelijk op groen, hierbij gelden er geen voorrangsregels en worden de fietsers uitgedaagd om zelf veilig over het kruispunt te komen. Met dit concept is geëxperimenteerd in Groningen en wat bleek; er kwamen minder verkeersongelukken (Groningen Fietsstad, 2016) (Afbeelding 6). Een ander voorbeeld’; achter Amsterdam Centraal is een paar meter toegewijd aan het concept shared space, een kruispunt waar voetgangers en fietsers door elkaar manoeuvreren (Afbeelding 7). Het is een succes; fietsers en voetgangers lijken meer op te letten en er wordt veiliger deelgenomen aan het verkeer (Het Parool, 2016).

Afbeelding 6: Wirwar van fietsers op kruispunten waar alle richtingen tegelijk groen krijgen (Dvhn, 2015).
Afbeelding 7: Shared space achter Amsterdam Centraal (Het Parool, 2016).

Uit bovenstaande voorbeelden blijkt dat het op veel manieren mogelijk is om meer ruimte voor natuur en avontuur te krijgen in de stad. Met wat aanpassingen van wet- en regelgeving is het mogelijk om mensen meer te laten beleven in steden. Bovenstaande voorbeelden zijn echter een klein begin, in de toekomst zullen stadsplanners moeten durven meer los te laten en over te laten aan mens en natuur.

CONCLUSIE: MEER AVONTUUR VOOR STADSBEWONERS!

De afgelopen decennia hebben planners en beleidsmakers hard hun best gedaan om alles in de bebouwde omgeving zo goed mogelijk te regelen en te faciliteren, het begrip ‘concrete jungle’ lijkt niet op de Nederlandse stad te slaan. Steden zijn te georganiseerd en te anoniem geworden, doordat alles tot in de puntjes is geregeld en monofunctioneel is ingericht. Door middel van flexibelere wet- en regelgeving en bestemmingsplannen, zou er meer ruimte komen voor mensen en ondernemingen om de stad naar eigen wens te gebruiken en te ontdekken.

Op verschillende manieren kan er voor meer gevoel van avontuur in de stad gezorgd worden. Ten eerste door monofunctionele plekken zoals bedrijventerreinen meerdere functies toe te wijzen. Ten tweede door de natuur meer zijn gang te laten gaan op ongebruikte kavels. Ten derde door kunstprojecten zoals The Weave Project toe te laten in de stad zodat mensen buiten hun comfort zone stappen. Ten slotte, door in het verkeer de gebruikers meer vrijheid te geven, onder andere door middel van het concept shared space

Ik heb bewust niets gezegd over de haalbaarheid en de veiligheid van bovenstaande ideeën omdat ik vooral het concept van de waarde van avontuur en ontdekken in de stad wil benadrukken. Dit stuk is bedoeld om zowel stadsbewoners als stadsplanners op een andere manier naar hun omgeving te laten kijken. Er wordt nog te veel binnen de bestaande regels gedacht, terwijl de wereld niet stil staat. Steeds meer mensen trekken naar de stad, de stad is aan het verdichten om aan de woningwens te voldoen. We moeten waakzaam zijn dat dit niet ten koste gaat van de leefbaarheid van de stad. Ik denk dat het concept van meer ongeplande stukken grond zal zorgen voor meer gevoel van ontdekking en avontuur in de stad, wat zal bijdragen aan een aangenaam leefklimaat.

Ten slotte, binnenkort zal ik deze ideeën toepassen op wat ik heb gezien in New York City en Berlijn. Het viel mij op dat op A-locaties, bijvoorbeeld in Brooklyn langs de rivier met uitzicht op Manhattan, nog veel lege stukken grond zijn, waar de lokale bewoners, dan wel tijdelijk, gebruik van mogen maken. Hier wordt wellicht al meer gebruik gemaakt van het concept waarbij lege stukken grond, tijdelijk, in gebruik worden genomen.

Bronnen

Anya Hindmarch (2019) The Weave Project

Arcam (2019) Lectures, Tweede Natuur: Hannah Schubert, Leo van Broeck, Mark Minkjan. 14 februari 2019. Architectuur Centrum Amsterdam.

Architectuur.nl (2018) Tweede Natuur van landschapsarchitect Hanaah Schubert. Door Jeroen Junte, 10 juni 2018.

Cambridge Dictionary (2019) Meaning of Concrete Jungle in English.

Dvhn (2015) Oudere fietser onzeker door drukte en fietsgedrag van anderen, 7 juli 2015

Hannah Schubert (2015) Tweede Natuur. Een langzame, natuurlijke transformatie als alternatief voor sloop. Amsterdam Academy of Architecture, Master Landschapsarchitectuur.

Het Parool (2016) Gedeelde ruimte achter CS nu ook officieel succes. Marc Kruyswijk, 27 augustus 2016

Wijmakennederland (2015) Wat te doen met de verveelde Vinex jeugd. Saskia Naafs. 25 augustus 2015

Stedenintransitie (2016) Zet je bloemetjes buiten! Rosa de Jong, 18 april 2016



Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s